Agus an tsraith bheag seo le teacht chun críche go luath, ba mhaith liom cuimhneamh san alt seo ar an aistriúchán liteartha mar sheánra – réimse atá tar éis fás agus lena mbaineann sainspeisialtacht i bhfoirm cheird an aistritheora féin. Má chuirtear ceist ar rogha léitheoirí faoi cé a scríobh an téacs liteartha iasachta is fearr leo, braithim go n-ainmneoidh an chuid is mó acu an t-údar bunaidh. Ach má fhiafraítear díobh cé a d’aistrigh go Béarla nó Gaeilge é, is beag duine a bheidh in ann freagra a thabhairt. Is féidir a áiteamh gurb é an cuspóir is suntasaí leis an aistriúchán liteartha ná an cúram a chur i gcrích ar ardchaighdeán, ach ar shlí nach dtugtar faoi deara é; d’fhéadfaí tomhas a dhéanamh ar scil an aistritheora de réir a laghad is a thagann siad féin chun solais sa téacs.
Tá an t-aistriúchán liteartha go Gaeilge níos sine ná an stát, chomh fada le 1825, síltear, ach téann a chruth institiúideach siar go dtí na 1920idí. Nuair a bunaíodh An Gúm céad bliain ó shin i mbliana, ba é aidhm a scéime aistriúcháin ná litearthacht i nGaeilge a chur chun cinn. Bhain loighic phraiticiúil leis sin. Bhí léitheoirí ag teacht ó na scoileanna níos tapúla ná mar a bhí leabhair á dtáirgeadh sa teanga, agus bhí tuairim ann ag an am go gcuirfeadh an t-aistriúchán dea-roghnaithe leabharlann d’ábhar Gaeilge ar fáil do léitheoirí den chineál sin. Ach roghnaíodh go leor de na leabhair mar gheall ar a gcáil seachas a gcáilíocht, agus scríobhadh cuid de na saothair i nGaeilge sách righin.
In alt scolártha a scríobh Pádraig Ó Briain sa tréimhseachán acadúil COMHARTaighde an bhliain seo caite, inar phléigh sé leis an aistriúchán Gaeilge ar Wuthering Heights, rinne sé cur síos ar an teannas lárnach sin. Ar cheart don aistritheoir an Ghaeilge a lúbadh i dtreo an téacs eachtraigh, nó an téacs a lúbadh i dtreo na Gaeilge? Tá téis ag Ó Briain go raibh an Ghaeilge ag an am chomh frithsheasmhach sin in aghaidh tionchar eachtrach gur ghlac roinnt aistritheoirí le laghdú suntasach i mbrí an tsaothair. Is cuimhin liom labhairt le duine de m’oidí féin tamall maith de bhlianta ó shin, an tOllamh Nicholas Williams, a bhfuil scata aistriúchán curtha i gcrích aige go Gaeilge ó theangacha éagsúla. Thug sé an chomhairle don aistritheoir liteartha gan leaganacha dúchasacha a chur ar fáil ach comhdhéanamh/múnla abairte an bhuntéacs a choinneáil i gcónaí; nár cheart don aistritheoir dul i mbun cumadóireachta.
Tá dúshlán ag baint leis an gcaighdeán nuair is teanga canúintí í an Ghaeilge a bhfuil caighdeán oifigiúil aici, agus caithfidh aistritheoirí rogha a dhéanamh eatarthu.
Más ag fás atá an réimse saothar ó shin, feictear na buntáistí go héasca. Nuair a thugann scríbhneoir cumasach Gaeilge faoi théacs a aistriú, is féidir leis an toradh a bheith ina shaothar a shaibhríonn an teanga chomh maith le freastal uirthi. Sa lá atá inniu ann, tá aitheantas dearfach earnála tugtha don aistriúchán i measc dhuaiseanna foilsitheoireachta Fhoras na Gaeilge, le Gradam de Bhaldraithe – ainmnithe i ndiaidh an fhoclóirí – á bhronnadh ar leabhar na bliana a aistríodh go Gaeilge ó theanga eile. Is féidir breathnú ar an saothar aistrithe go Gaeilge ina spás liteartha féin, seachas a bheith á mheas go simplí mar shíneadh ar an gcóras oideachais.
READ MORE
Is í an litríocht do pháistí croí an tseánra seo i gcónaí. Go simplí, baineann na haistriúcháin a bhfuil margadh tráchtála ann dóibh níos mó leis an nglúin óg, chomh maith leis an déaglitríocht, áit a raibh leaganacha Gaeilge Eoin McEvoy de Heartstopper (Imleabhair 1 agus 3) ar ghearrliosta Gradam de Bhaldraithe sna blianta 2024 agus 2026 faoi seach. Mar sin féin, tá an réimse leathnaithe chomh maith. I measc na n-aistriúchán go Gaeilge anois tá úrscéalta, filíocht, agus fiú úrscéalta grafacha. I mbliana, bronnadh an duais ar An Saol Sona le David Foenkinos, úrscéal ón bhFraincis a d’aistrigh Máirín Ní Mhárta agus a d’fhoilsigh Barzaz. Thosaigh Ní Mhárta ag aistriú leabhar do pháistí go Gaeilge, agus d’éirigh léi an fuinneamh greannmhar a bhaineann le saothair David Walliams agus Dav Pilkey a thabhairt léi go héifeachtach.
Is léitheoir é an t-aistritheoir liteartha ar an gcéad dul síos; léitheoir a léann chomh géar sin go n-aithníonn siad teanga chruthaitheach an leabhair comhthreomhar le plota nó bunsubstaint liteartha an téacs féin. Bíonn sé dúshlánach. Tá dúshlán ag baint leis an gcaighdeán nuair is teanga canúintí í an Ghaeilge a bhfuil caighdeán oifigiúil aici, agus caithfidh aistritheoirí rogha a dhéanamh eatarthu. D’fhéadfadh aistriúchán ar théacs a oireann do léitheoir Muimhneach a bheith coimhthíoch do Chonallach. Is féidir le haistritheoir a oibríonn i dtreo an Bhéarla brath ar lucht léitheoireachta ollmhór; ach an té a oibríonn i dtreo na Gaeilge, scríobhann sé do léitheoirí a d’fhéadfadh, i gcásanna go leor, an bunleagan a léamh i dteanga fhorleathan eile.
Tá aistritheoirí ar aon dul le Máirín Nic Con Iomaire agus Gabriel Rosenstock, nach maireann, tar éis a gcuid saothar a chur in oiriúint do chineálacha éagsúla seánraí/scríbhneoireachta. Tá ardaitheantas tuillte freisin ag scata eile ó chasadh na mílaoise chomh fada leis an lá atá inniu ann, ina measc: Máire Nic Mhaoláin, a chaith seal gairmiúil ag saothrú le An Gúm, agus an saor-aistritheoir agus saineolaí teanga, Antain Mac Lochlainn, go háirithe.
Bíonn uaillmhian de dhíth chomh maith. B’annamh a théadh litríocht dheacair, thurgnamhach nó nach raibh chomh cáiliúil chun tosaigh. Ach tá sé sin ag athrú in imeacht ama, le béim ar aistriúcháin ar shaothair mhealltacha ó mhór-roinn na hEorpa, cuid áirithe acu scríofa i bhFraincis den chéad uair, mar a bhí saothar Uí Mhárta i mbliana. Ba i nGaeilge na hAlban a tháinig an chéad aistriúchán fada le hEoin P. Ó Murchú, Tinte na Farraige Duibhe, saothar a bhí ar ghearrliosta Ghradam de Bhaldraithe freisin; ráiteas faoi leith é, sílim, aistriúchán a dhéanamh ó theanga atá gaolmhar leis an nGaeilge.
Tá an t-ardoideachas, go ciúin, tar éis ionad oiliúna a chur ar fáil don réimse seo. Múineann Ollscoil na Gaillimhe staidéar aistriúcháin – lena n-áirítear stair an aistriúcháin in Éirinn agus aistriúchán le cabhair ríomhaire – trí mheán na Gaeilge. Tháinig an bunachar atá ar fáil ag aistriulitriochta.ie ar an saol san ionad céanna tar éis tréimhse scoláireachta Fulbright a bheith caite ag an Ollamh Kevin Scannell le hAcadamh na hOllscolaíochta Gaeilge in ionad an Acadaimh i gCarna, agus an saothar sin curtha ar bun mar chomhfhiontar aige le Séamus Ó Coileáin agus Seathrún Ó Tuairisg. Ina theannta sin, tá clár iarchéime san aistriúchán agus san eagarthóireacht ar fáil in Ollscoil Mhá Nuad.
Tugann aistriúcháin liteartha spás luachmhar do léitheoirí na Gaeilge seoda liteartha i dteangacha a bhreith acu féin, ina dteanga féin. Thosaigh an t-aistriúchán go Gaeilge áit éigin leathbhealach idir a bheith ag freastal ar dhualgas tírghrách agus ag soláthar a dhóthain leabhair Ghaeilge do léitheoirí an stáit nua. Tá sé soiléir anois go bhfuil sé ag fás go córasach, agus nár cheart dúinn a bheith leithscéalach faoi, i gcomórtas le saothair atá nua-scríofa i nGaeilge amháin. Bhí, agus beidh, níos mó leabhar ag teastáil ón teanga i gcónaí. Is í an cheist atá le freagairt anois ná cé acu seoda domhanda eile ba cheart a chur ar fáil trí Ghaeilge.
Focloir:
loighic = logic
léitheoirí = readers
aistritheoirí = translators
uaillmhian = ambition
comhthreomhar = parallel
leithscéalach = apologe
