Grianstad an tsamhraidh agus treo nua

Is fiú smaoineamh ar dhul timpeall chomh maith le dul caol díreach, dul siar chomh maith le dul chun cinn

 

Dé Céadaoin a bheidh grianstad an tsamhraidh chugainn, an lá is faide sa bhliain. Féile mhór i bhféilire na gCeilteach a bhíodh ann agus mórán tinte ar lasadh do bhandia na soilse, Étain.

Agus cad faoin bhfocal féin?

Glactar leis gur tagairt é grianstad do shuíomh na gréine a bheith ina stad. An bhrí chéanna atá le ‘solstice’ an Bhéarla, focal ata ar aon dul le ‘armstice’ mar shampla – agus stad curtha leis na hairm a chás sin.

Ach an stad atá ann? Nach amhlaidh go leanann an ghluaiseacht?

De bharr an domhan féin a bheith ag síorghluaiseacht – ag taisteal ar fithis timpeall na gréine, agus an claonadh chun na gréine ag dul i méid no i laghad i gcónaí i rith an chúrsa bliana. Ní stad atá ag tarlú Dé Céadaoin ach an domhan a bheith tosaithe ar dhul i malairt de threo.

Is iad na gluaiseachtaí seo a thugann dúinn na séasúir, grianstad an tsamhraidh agus an gheimhridh, maraon le cónocht an fhómhair agus an earraigh, nuair a bhíonn an lá agus an oíche ar chomhfhad. Gluaiseachtaí is ea iad ó cheann ceann na bliana agus iad spleách ar a chéile.

Tá spleáchas idir na gluaiseachtaí ó cheann ceann an domhain chomh maith. Dóibhsean atá sa leathsféar theas, san Astráil mar shampla, a mhalairt de lá a bheidh acu Dé Céadaoin, grianstad an gheimhridh agus an lá is giorra.

Ar scáth a chéile a mhairimid, fiú má táimid scartha ag na farraigí ar feadh na mílte agus na mílte.

Leanann an ghluaiseacht gan stad gan staonadh mar sin, fiú más í a mhalairt a chuirimid in iúl le ‘grianstad’. Bogann an t-am ar aghaidh dá réir sin.

Ba bhreá linn ar ndóigh stad a chur leis an am, breith air agus é a smachtú, go mórmhór nuair a bhímid ag baint taitnimh as an saol.

Is féidir taifeadadh a dhéanamh leis an gceamara nó leis na scéalta ar ndóigh agus cuireann sé sin leis na cuimhní cinn. Ach ní féidir linn stad iomlán a chur leis an am.

Agus ní féidir stad a chur leis an dul in aois a ghabhann leis. Cé gur éirigh le hOisín éalú ón dul in aois ar feadh 300 bliain, bhí praghas ard le híoc. Is uaigneach an duine a bhíonn ina ‘Oisín i ndiaidh na Féinne’.

Rugadh air i ndeireadh thiar.

Fad ama

Má bhíonn fonn orainn fad a chur leis an am saoil, bímid ar ár ndícheall chomh maith fad a chur leis an am laethúil.

Is minic fiafraithe conas, in ainneoin forbairtí na nua-theicneolaíochta, atáimid chomh gann ar am agus a bhí riamh.

Má bhraith J. Alfred Prufrock go raibh a shaol róthomhaiste ag na spúnóga caifé 100 bliain ó shin, is mó la a bhímid faoi chuing ag mionghléasanna eile na laethanta seo chomh maith, an i-fón san áireamh.

Ní réiteach é maoin an tsaoil ach an oiread. Bíonn mórán den lucht rachmais ar bheagán ama chomh maith le cách. Agus uaireanta, níos lú ama fós ná na daoine nach bhfuil chomh maith as. Saibhreas maoine, agus bochtanas ama, mar a deirtear.

Fágann sin nach mbíonn neart againn air, ach caitheamh le ham, cuid mhaith den am, amhail is gur áis atá ann, táirge níos mó ná taithí. Agus ar ár ndícheall gan aon am a chur amú.

Bíonn béim ar bhainistiú ama agus ar éifeacht, agus is í an líne dhíreach ó A go B, an tslí is éifeachtaí chun dul chun cinn.

Ach má tá dul chun cinn tábhachtach, tá mórán gnéithe eile ag baint le cúrsaí ama nár cheart ligean i ndearmad.

Tá léiriú airsean le fáil i bhfoclóir Uí Dhónaill féin, sa mhéid ceannfhocal a thugtar don focal ‘am’ – 15 cinn ar fad!

Ina measc tá tagairt don am mar shéasúr. Agus mar atá curtha i gcuimhne thuas, is é treo agus taisteal an domhain a thugann na séasúir.

Is deacair a shamhlú go bhfuilimid cheana féin tosaithe ag triall i dtreo an gheimhridh, agus gan laethanta saoire an tsamhraidh tosaithe fós.

Is ábhar machnaimh dúinne na gluaiseachtaí seo sa spéir. Go bhfuil gluaiseachtaí i gcónaí ar siúl, fiú murar léir dúinn é ag an am; gur gá an saol a thuiscint mar phatrún seachas aon ghluaiseacht amháin.

Timthriall, seachas triall.

Is meabhrú é go bhféadfaí aithris a dhéanamh anois is arís ar na gluaiseachtaí thuas inár saol féin.

Ar an mbonn sin, is fiú smaoineamh ar dhul timpeall chomh maith le dul caol díreach, dul siar chomh maith le dul chun cinn, díriú ar an athuair, seachas ar an uair dheireanach.

Dul i dtreo nua seachas teacht go dtí lánstad. Is léachtóir ar Choláiste Mhuire gan Smál, Luimneach, é an Dochtúir Cathal de Paor

The Irish Times Logo
Commenting on The Irish Times has changed. To comment you must now be an Irish Times subscriber.
SUBSCRIBE
GO BACK
Error Image
The account details entered are not currently associated with an Irish Times subscription. Please subscribe to sign in to comment.
Comment Sign In

Forgot password?
The Irish Times Logo
Thank you
You should receive instructions for resetting your password. When you have reset your password, you can Sign In.
The Irish Times Logo
Please choose a screen name. This name will appear beside any comments you post. Your screen name should follow the standards set out in our community standards.
Screen Name Selection

Hello

Please choose a screen name. This name will appear beside any comments you post. Your screen name should follow the standards set out in our community standards.

The Irish Times Logo
Commenting on The Irish Times has changed. To comment you must now be an Irish Times subscriber.
SUBSCRIBE
Forgot Password
Please enter your email address so we can send you a link to reset your password.

Sign In

Your Comments
We reserve the right to remove any content at any time from this Community, including without limitation if it violates the Community Standards. We ask that you report content that you in good faith believe violates the above rules by clicking the Flag link next to the offending comment or by filling out this form. New comments are only accepted for 3 days from the date of publication.