Tá bás Gabriel Rosenstock tar éis líon mór ómóis a spreagadh ní hamháin faoi leithead a shaothair ach faoina uathúlacht chomh maith. Fiú i gcultúr liteartha chomh féinmhachnamhach agus chomh féinathnuaite le scríbhneoireacht nua-aimseartha na hÉireann, bhí spás ag Rosenstock nár éirigh le haon duine eile a áitiú. Tá a rannpháirtíocht i gcanóin filíochta agus liteartha na Gaeilge thar a bheith suntasach, ach ní míniú sa mhéid sin amháin ar a thábhacht.
Is é an rud a fhágann go raibh Rosenstock eisceachtúil ná an chaoi ar athmhúnlaigh sé an chuma a d’fhéadfadh a bheith ar fhilíocht na Gaeilge - ó thaobh stíle, fealsúnachta agus idirnáisiúnachais de - ach fós fréamhaithe sna sruthanna is doimhne sa teanga áitiúil againne; ba thraschruthaitheoir filíochta par excellence é.
Meabhraíonn a shaothar dúinn go n-éiríonn leis an nGaeilge, cosúil le gach teanga bheo, ní trí chaomhnú amháin ach trí chruthaitheacht gan sceon
Sa mhéid go raibh an chéad ghlúin d’fhilí INNTI (filí ‘INNTI na hOllscoile’) i gcroílár gluaiseachta a bhí ag iarraidh filíocht na Gaeilge a nuachóiriú, agus í a shaoradh ó shrianta an chumha athbheochana, bhíodar easurramach, turgnamhach, agus seachtrach; bhrúigh Rosenstock an dearcadh seachtrach seo níos faide ná formhór na bpáirtithe eile. Ní nach ionadh sin agus an tionchar ilchultúrtha a bhain lena chuid léitheoireachta pearsanta mar dhéagóir. Thaitin sé leis, freisin, gurbh é ba thapúla den ghlúin sin a raibh cnuasach filíochta iomlán foilsithe aige. Ba fhile é a léigh an domhan trí mheán na Gaeilge agus a léigh an Ghaeilge tríd lionsa domhanda.
Léiríonn a chuid filíochta foilsithe ón tús – cuimhním ar Susanne sa Seomra Folctha ar aghaidh chuig Portrait of the Artist as an Abominable Snowman agus neart eile – go raibh sé ag obair i stuanna leanúnacha smaointeoireachta, áit a meascann athshondas miotasach, fiosrúchán fealsúnach, agus súgradh teangeolaíoch. Léiríonn siad cumas Rosenstock an léitheoir a choinneáil laistigh de réimse samhlaíoch leanúnach; ceann a bhí dlúth agus cosmach ag an am céanna, fréamhaithe i gconair mhiotaseolaíoch na hÉireann ach oscailte do spioradáltacht an Oirthir, feasacht éiceolaíoch, agus don osréalachas. Mar a thug Liam Ó Muirthile i gcónaí faoi deara – bhí an greann agus an turgnamhachas chun tosaigh ag Rosenstock níos mó ná file Gaelach ar bith eile dá ghlúin.
READ MORE
Más ann d’aon fhoirm amháin a raibh Rosenstock bainteach leis go speisialta, ba é an haiku é. Ní hamháin gur ghlac sé leis an bhfoirm; rinne sé nádúrú uirthi sa Ghaeilge, rud a thug le fios go raibh sí i gcónaí anseo. Léiríonn a bhailiúcháin haiku - go leor acu dátheangach, cuid acu trítheangach - cruinneas agus éadroime nach mbaintear amach ag mórán filí in aon teanga. Tá soiléireacht Zen-infhillte, diúltú den ornáid, agus muinín i gcumhacht na huaire mar shaintréithe iontu. Ní raibh sé seo ina léiriú aeistéitiúil; ba chuid d’fhiosrúchán spioradálta ar feadh a shaoil an rannpháirtíocht a bhí ag Rosenstock leis an haiku. Ba bhealach féachana é an haiku dó: disciplín airde, baint den ‘ego’, bealach chun teacht ar an domhan gan réamhthuiscint. Agus é sin á dhéanamh aige, leathnaigh sé trealamh filíochta na Gaeilge go mór.
Bhí eite eile le tionscnamh Rosenstock – a chuid aistriúchán, le breis is 180 leabhar; ceann de na tionscadail chultúrtha ba thábhachtaí i litríocht nua-aimseartha na hÉireann ba ea é, rud a bhí ag tarraingt ar a shaol gairmiúil mar eagarthóir in An Gúm. Thug sé raon iontach guthanna domhanda chuig léitheoirí na hÉireann: Ko Un, Rabindranath Tagore, Muhammad Iqbal, Hilde Domin, Peter Huchel, agus go leor eile. D’aistrigh sé Beckett, Frisch, Yeats, Bob Dylan, Kate Bush, Leonard Cohen, agus fiú Lieder. Ní saothar teanga amháin a bhí ann; ba chineál taidhleoireachta cultúrtha a bhí ann; bealach chun a áitiú nach teanga bheag ná imeallach í an Ghaeilge ach meán í atá in ann traidisiúin mhóra shamhlaíocha an domhain a láimhseáil. Chruthaigh a chuid aistriúcháin droichead dhá bhealach: shaibhrigh siad an Ghaeilge le rithimí agus smaointe nua, agus thairg siad baile do scríbhneoirí idirnáisiúnta i dteanga a raibh meas aici i gcónaí ar léiriú filíochta. Sa chiall seo, ba radacach ciúin é Rosenstock.
Bhí seasamh neamhchoitianta ag Rosenstock freisin mar chineál ‘lárchumarsáideoir liteartha’; a raibh a fhlaithiúlacht spioraid ina chabhair chun líonra fairsing scríbhneoirí a chothú agus a fhuinnmhiú. Bhíodh sé i mbun comhfhreagrais gan staonadh - trí ríomhphoist, litreacha, agus níos mó agus níos mó trí ardáin dhigiteacha - le filí, aistritheoirí, ceoltóirí, ealaíontóirí amhairc, agus scoláirí ó gach cearn den domhan. Maidir le filí Gaeilge a bhí ag teacht chun cinn, ba mhinic é ar an gcéad duine seanbhunaithe a léigh a saothar go géar, a thairg spreagadh, nó a mhol aistriúchán nó comhoibriú a thabharfadh i gcúrsaíocht níos leithne iad. Maidir le scríbhneoirí idirnáisiúnta, bhí sé ina ambasadóir neamhfhoirmiúil do litríocht na hÉireann, ag tabhairt doras isteach dóibh. Bhí a dhíograis tógálach: roinn sé leabhair, dréachtaí, smaointe, agus deiseanna le cineál flúirse neamhfhéinchomhfhiosach a rinne cainéal de seachas geatóir. Ar an mbealach seo, rinne Rosenstock níos mó ná a shaothair féin a thógáil - chabhraigh sé le pobal beo, trasnáisiúnta scríbhneoirí a thogáil lena theagmháil leanúnach.
Bíonn sé deacair catagóiriú ceart a dhéanamh ar shaothair Rosenstock. Scríobh sé leabhair do pháistí, drámaí, aistí, tanka, ghazal-anna, agus prós turgnamhach. I gcomórtais liteartha an Oireachtais, ba mhinic iontráil a bheith aige i ngach cineál catagóra litríochta, gach bliain. Mar a thug an tUachtarán Catherine Connolly faoi deara ina hómós ar Rosenstock, ba scríbhneoir é a “leanfaidh daoine de gach aois ag baint taitnimh as a shaothair,” agus a chinntíonn a chuid aistriúcháin “ceangal idir ár dteanga agus an oiread sin de chultúir eile an domhain.”
Fágann Gabriel Rosenstock breis is 400 leabhar ina dhiaidh, ach ní féidir leis na huimhreacha sin a thionchar a ghabháil mar gur athraigh sé féidearthachtaí na filíochta Gaeilge. I dtírdhreach liteartha atá á mhúnlú níos mó ag hibrideacht, aistriúchán, agus malartú traschultúrtha, ní cosúil le heisceacht a bhí i Rosenstock ach le réamhtheachtaí. Le tamall beag anuas, léirigh sé go raibh sé ag dul i dtreo an bháis le hailse mar a chuaigh sé i dtreo na scríbhneoireachta: le hoscailteacht, le greann, agus le tuiscint ar neamhbhuanaitheacht an domhain.
Tá an corpas a fhágann sé tar éis canóin filíochta na Gaeilge a dhéanamh níos saibhre, níos aistí, níos fairsinge, agus níos beo. Leathnaigh sé a léaslínte, dhoimhnigh sé a huigeachtaí, agus d’oscail sé í do shruthanna domhanda gan a croílár a chur i mbaol riamh. Meabhraíonn a chuid saothar dúinn go n-éiríonn leis an nGaeilge, cosúil le gach teanga bheo, ní trí chaomhnú amháin ach trí chruthaitheacht gan sceon. Sna gnóthaí sin go léir, bhí Rosenstock gan eagla.
Thug Liam Mac Amhlaigh Léacht Uí Chadhain 2019 ar fhilíocht INNTI agus tagraítear go suntasach go Gabriel Rosenstock– agus fáil air sin ag https://leachtaiuichadhain.clo.ie/leachtai/2019.
Foclóir:
Ceannródaí = pioneer
féinmhachnamhach = self-reflection
ilchultúrtha = multicultural
seachtrach = external
spioradáltacht = spirituality
léaslínte = horizons
sceon = fright/terror
