Bhí rún agam gan scríobh faoi na fothoghcháin an tseachtain seo. Ach chuaigh podchraoladh an Irish Times ar camchuairt go Cathair na Gaillimhe an tseachtain seo caite agus ní raibh an dara rogha agam ach smaoineamh ar na babhtaí ó mhoch go mall i gcaitheamh na seachtaine sin.
Mar sin de ar bhealach bhí dreach an cholúin leagtha amach i ngan fhios dom féin.
An chéad smaoineamh a rith liom ná go bhfuil rialacha daingne a bhaineann le fothoghcháin. An chéad cheann ná gur annamh a bhuann páirtithe rialtais iad. Caithfidh tú dul siar go dtí na seachtóidí nuair a bhí páirtithe rialtais ag buachan fothoghchán go héasca.
Ach ag an am bhí thart ar 80% de sciar na vótaí ag Fine Gael agus ag Fianna Fáil. Ní haon rún é go raibh tréimhse 30 bliain ann nár éirigh le páirtí rialtais an suíochán a bhuachan i bhfothoghchán.
READ MORE
Bhuaigh Noel Treacy fothoghchán d’Fhianna Fáil i nGaillimh Thoir sa bhliain 1982 nuair a bhí Fianna Fáil sa rialtas. Ach, creid é nó ná creid, thóg sé beagnach 30 bliain sular tharla sé arís in 2011.
Sa bhliain sin, bhuaigh Patrick Nulty an fothoghchán thar ceann Pháirtí an Lucht Oibre. Ach bhí gaoth láidir taobh thiar dó. Bhí a pháirtí tar éis olltoghchán stairiúil a bhuachan, ag aimsiú 37 suíochán sa Dáil. Bhí an dea-atmaisféar sin fós le brath go láidir um an taca sin.
Cuir é sin i gcomparáid leis an scéal trí bliana ina dhiaidh sin, nuair a d’éirigh Nulty féin as a shuíochán Dála. Sa bhfothoghchán a tháinig ina dhiaidh sin, chríochnaigh an Lucht Oibre sa séú háit, i bhfad siar. Bhí an pobal tar éis a dhroim a iompú ar an bpáirtí. Bhuaigh Ruth Coppinger ón bPáirtí Sóisialach an toghchán - duine a bhí go láidir ar thaobh an fhreasúra.
Is maith le daoine tacú le buaiteoirí freisin, agus má bhíonn pobalbhreitheanna i rith an fheachtais, is féidir leo buntáiste a thabhairt d’iarrthóirí áirithe.
Tá eisceacht mhór amháin ann ón riail sin. Má fhaigheann TD bás agus é nó í in oifig - rud atá níos annaimhe na laethanta seo - is minic gurb é gaol leis an duine céanna ón bpáirtí céanna a thagann ina áit. Go minic, agus i bhformhór na gcásanna, is mac, iníon, deartháir nó deirfiúr leis an TD a fuair bás a bhuann an suíochán. Tharla sé sin nuair a bhuaigh Helen McEntee an fothoghchán sa Mhí Thoir tar éis bhás a hathar, Shane, in 2015, mar shampla. Bhí Fine Gael sa rialtas ag an am.
Cad iad na rialacha eile?
Tá pearsantacht ríthábhachtach - agus níl amhras ar bith faoi sin. Chun fothoghchán a bhuachan, teastaíonn 50 faoin gcéad den vóta móide vóta amháin. Ciallaíonn sé sin go gcaithfidh tú vótaí a mhealladh ó dhaoine nach gcaithfeadh vóta i do threo riamh in olltoghchán.
Cad eile atá tábhachtach?
Tá an feachtas féin tábhachtach. Tugann daoine aird ar dhíospóireachtaí sna meáin áitiúla nó ar RTÉ, agus má éiríonn go maith le hiarrthóir, nó má thaitníonn a gcur i láthair, nó a gcur chuige, le roinnt daoine, cabhraíonn sin go mór lena gcás.
Is maith le daoine tacú le buaiteoirí freisin, agus má bhíonn pobalbhreitheanna i rith an fheachtais, is féidir leo buntáiste a thabhairt d’iarrthóirí áirithe.
Riail eile ná go gcaithfidh aithne a bheith ag daoine ort. Mura bhfuil tú i mbéal an phobail ag tús an fheachtais, caithfidh tú thú féin a chur in aithne go tapa.
Mar sin, i nGaillimh Thiar, sílim go bhfuil buntáiste ag Noel Thomas agus ag Seán Kyne mar go bhfuil aithne fhorleathan ar an mbeirt tríd an Dáilcheantar - cé go mbeidh sé deacair ar Kyne, mar bhall de pháirtí rialtais, an suíochán a bhaint.
Sílim dá mbeadh an fothoghchán ar siúl i gceachtar den dá thoghcheantar eile i nGaillimh - Gaillimh Thoir nó Ros Comáin-Gaillimh - go mbuafadh Thomas gan aon stró, mar gur ceantair iad a bhfuil níos mó den tuath iontu. Tá Cathair na Gaillimhe níos deacra a thuar, áfach, agus cuireann sé sin roinnt éiginnteachta i m’intinn maidir le céard a bheas i ndán do Thomas.
Ar an gcaoi chéanna, i mBaile Átha Cliath Láir, cheapfá go mbeadh Janice Boylan chun tosaigh, ós í sin Dáilcheantar Mary Lou McDonald. Tá aithne mhaith ar Boylan ar fud an cheantair agus tá cáil mhaith oibre uirthi. É sin ráite, ní mar a shíltear a bhítear go hiondúil.
Tá go leor cainte faoi Daniel Ennis ó na Daonlathaithe Sóisialta, agus ar ndóigh ní bheidh a fhios dá laghad againn céard a bheas i ndán do Gerard Hutch sa chomórtas seo, cé go gcreidim nach bhfuil mórán seans aige.
Rud eile a mbeidh tábhacht ag baint leis ná líon na rannpháirtíochta i measc na vótóirí.
Ní mór a mheabhrú gurb iad na ceantair mheánaicmeacha a mbíonn an líon vótála is airde iontu. Cabhróidh sé sin le hiarrthóirí na bunaíochta, leithéidí Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath, Ray McAdam, go háirithe má bhíonn an líon iomlán sa Dáilcheantar íseal.
Beidh an Ghaeilge san áireamh chomh maith mar chúis i nGaillimh Thiar ach ní chreidim go mbeidh sí cinniúnach don toradh.
Cé na himpleachtaí a bheas le brath? Má bhuann na Daonlathaithe Sóisialta suíochán amháin nó fiú an dá cheann, beidh siad in ann bua mór spreagúil a mhaíomh. Mar an gcéanna le hÉirinn Neamhspleách.
Mura mbuann Sinn Féin ceann ar bith de na suíocháin, d’fhéadfadh sé go ndéanfaí cáineadh ar Mary Lou McDonald agus ar a ceannaireacht - ní leor é chun ise a chur ó mhaith, ach cuirfidh sé ceisteanna fúithi ag an am céanna.
Sílim go bhfeicimid Fianna Fáil ag titim chun deiridh ar na páirtithe eile sna fothoghcháin. Ní dóigh liom go ndéanfar aon iarracht Micheál Martin a dhíbirt ná baol air dá bharr. Ar aon chuma, beidh Ard-Fheis Chomórtha 100 Bliain d’Fhianna Fáil ar an tseachtain dár gcionn. Ar an ábhar sin ní cheapfainn go mbeidh aon rud ag tarlú chun an ócáid sin a chur as a riocht.
Táimid anois sa tseachtain deiridh den fheachtas, agus tá gach rud fós le himirt. Beidh sé suimiúil a fheiceáil cé na hiarrthóirí a thiocfaidh chun cinn go láidir sna laethanta amach romhainn.
Foclóir:
ar camchuairt = tour
sciar na vótaí = share of the votes
ceantair mheánaicmeacha = middle class areas
go tapa = quickly
aon iarracht = any attempt
chun deiridh = behind
bua mór = big win
