Beo idir tonnta dorcha an Gheimhridh

Díth solais, údar ón Afraic agus seolta leabhar

Luí na gréine. grianghraf: dara mac dónaill/the irish times

Luí na gréine. grianghraf: dara mac dónaill/the irish times

 

Ar cheart dúinn focal nua a chumadh don am atá ann? Tá neart focal againn ar ‘fhearthainn’. Nár cheart go mbeadh cúpla focal sa bhreis againn ar ‘lá’? Ní leor ‘lá’ le cur síos a dhéanamh ar an lá atá anois againn an t-am seo bliana.

Éiríonn an ghrian – más ar éigean é – go mall ar maidin agus titeann clapsholas go luath tráthnóna.

Múchann an oíche an lá; plúchann an dorchadas an solas. Ní mórán de lá é; ní leor de lá é.

Maireann muid idir tréimhsí dorcha, idir tonn dhorcha amháin ar maidin agus an dara tonn tráthnóna. Ní leor an tréimhse bheag ghortach sin solais leis an ghradam ‘lá’ a bhronnadh uirthi.

Smaoinigh ar an fhocal ‘lá’ agus smaoiníonn tú go fóill ar laethanta an tsamhraidh; ar lá mór ag an chluiche, ar lá mór cois trá, ar lá mór le cairde, ag an bhainis, ag an phub faoin ghréin, ar an lá i mbun spaisteoireachta ar shléibhte.

Lá mór amuigh.

Chan sin atá anois againn ach lá beag istigh. Tá feidhm le focal nua, focal a chuirfeadh síos go cruinn ar laethanta dorcha seo an gheimhridh, focal a chuirfeadh díth an tsolais i gcuimhne dúinn: laglá; bochtlá, gannlá, fannlá, donnlá, leamhlá...

An dara hinse

Faraor, ní bhfuair mé deis bheith ann. Mór an trua nó, oiread chéanna le Chinua Achebe, a luadh an tseachtain seo caite, bhain sé clú agus cáil amach dó féin as feabhas a chuid scríbhneoireachta.

Ach, murab ionann agus Chinua Achebe, thug Ngugi wa Thiong’o droim láimhe leis an Bhéarla agus scríobh ina teanga dhúchais, Gikuyu.

Ní léir go bhfuil aiféaltas ar bith air as an chinneadh. Labhair sé le Guardian na Breataine i mbliana agus dúirt: “If I meet an English person, and he says, ‘I write in English,’ I don’t ask him ‘Why are you writing in English?’ If I meet a French writer, I don’t ask him, ‘Why don’t you write in Vietnamese?’ But I am asked over and over again, ‘Why do you write in Gikuyu?’ For Africans, the view is there is something wrong about writing in an African language.”

Is beag duine le Gaeilge nach gcluinfeadh macalla na teanga bige seo sna línte sin.

Ba dheas dá dtabharfadh lucht an Bhéarla in Éirinn aird orthu.

I ndeireadh thiar thall, is mó aird a thugtar ar an scríbhneoir mhór idirnáisiúnta ná ar an Ghael bhocht dhearóil.

Anseo muid

Anseo atá muid: nótaí faoi chónaí ar an domhan

Cuireann an leabhar síos ar na réaltaí atá os ár gcionn – an Réalta Thuaidh, an Béar Beag, An Céachta – ar na pláinéid eile i gcóras na gréine – Véineas, Mearcar, Iúpatar – agus ar an phláinéad bheag seo: “Sé do bheatha. Fáilte chuig an phláinéad seo. Tugann muid an Domhan air. Is ar an chruinneog mhór seo, ar foluain sa spás, a chónaíonn muid.

“Tá muid sásta gur aimsigh tú muid mar tá an spás millteanach mór.”

Déanann sé míniú, trí na léaráidí lándaite, ar thírdhreach an phláinéid, ar thalamh, ar fharraige, ar shléibhte, ar an ghréin, ar an ghealach agus ar an duine féin: “Is duine tusa. Tá corp agat. Tabhair aire dó, mar ní fhásann mórán píosaí ar ais arís.”

Insíonn sé dá mhac go bhfuil “cuma mhór ar an Domhan. Ach tá cuid mhór againn anseo. Mar sin de, bí cineálta.”

Dea-chomhairle!

Seolfar Anseo atá muid i bPláinéadlann Ard Mhacha san oíche amárach ag 7 p.m.

An domhan liteartha

Is í an Dr Tracey Ní Mhaonaigh, léachtóir le Nua-Ghaeilge ar an ollscoil, eagarthóir nua na hirise agus tá pleananna ann le stádas acadúil an fhoilseacháin a neartú. Ní hamháin go bhfuil cuireadh ort bheith i láthair do sheoladh na bliana seo ach tá cuireadh ort ábhar a chur ar fáil d’eagrán 2019. Eolas: tracey.nimhaonaigh@mu.ie

The Irish Times Logo
Commenting on The Irish Times has changed. To comment you must now be an Irish Times subscriber.
SUBSCRIBE
GO BACK
Error Image
The account details entered are not currently associated with an Irish Times subscription. Please subscribe to sign in to comment.
Comment Sign In

Forgot password?
The Irish Times Logo
Thank you
You should receive instructions for resetting your password. When you have reset your password, you can Sign In.
The Irish Times Logo
Please choose a screen name. This name will appear beside any comments you post. Your screen name should follow the standards set out in our community standards.
Screen Name Selection

Hello

Please choose a screen name. This name will appear beside any comments you post. Your screen name should follow the standards set out in our community standards.

The Irish Times Logo
Commenting on The Irish Times has changed. To comment you must now be an Irish Times subscriber.
SUBSCRIBE
Forgot Password
Please enter your email address so we can send you a link to reset your password.

Sign In

Your Comments
We reserve the right to remove any content at any time from this Community, including without limitation if it violates the Community Standards. We ask that you report content that you in good faith believe violates the above rules by clicking the Flag link next to the offending comment or by filling out this form. New comments are only accepted for 3 days from the date of publication.